Walka z wrogiem jako deformacja demokratycznej polityki. Polaryzacja afektywna w Stanach Zjednoczonych, Europie i Polsce

Abstrakt

Niniejszy artykuł składa się z trzech części. W części pierwszej omawiana jest geneza pojęcia polaryzacji afektywnej, które powstało w Stanach Zjednoczonych i zostało zainspirowane stosunkami panującymi między głównymi partiami politycznymi tego kraju. Pojęcie polaryzacji afektywnej i koncepcja teoretyczna tej relacji zostały wprowadzone do nauki przez zespół badawczy z Uniwersytetu Stanforda, pod kierownictwem Shanto Iyengara, profesora nauk politycznych i komunikacji. Zespół ten badał czterdziestoletnią historię relacji między partią republikańską i partią demokratyczną w Stanach Zjednoczonych. Posługując się innowacyjną metodologią, pokazał, że w ciągu tych 40 lat relacje te stawały się coraz bardziej negatywnie spolaryzowane i to zarówno między partiami, jak też między członkami i zwolennikami tych partii. Jednak wbrew rozpowszechnionemu przekonaniu istotną cechą tej polaryzacji nie była sprzeczność poglądów politycznych i ideologicznych. Autorzy, opierając się na Teorii Tożsamości Społecznej Henry’ego Tajfela (Social Identity Theory), dowodzili, że polaryzacja była konsekwencją działania psychologicznego mechanizmu opisanego przez teorię jako in group bias and out-group discrimination, co można w przybliżeniu opisać jako tendencję do stronniczego popierania członków własnej grupy, a zarazem dyskry-

minowania grupy obcej. Sama różnica poglądów nie musiała mieć istotnego znaczenia. Nabierała ona znaczenia jako wskaźnik przynależności do różnych, rywalizujących ze sobą grup. Tak więc podstawą polaryzacji było ukształtowanie partyjnej tożsamości społecznej. Antagonizm międzygrupowy ulegał systematycznemu nasileniu wskutek, jak stwierdzają autorzy, kampanii politycznych nasyconych negatywnymi i wrogimi uczuciami wobec rywali. PA nasilając się, wychodzi coraz bardziej poza sferę polityczną i obejmuje coraz szersze kręgi społeczne. Druga część artykułu przedstawia wyniki przeprowadzonego obszernego programu badawczego dotyczącego PA w 32 krajach Europy. Wyniki tych badań wskazują między innymi na związek między nasileniem tego zjawiska a rozwojem partii populistycznych w Europie. Trzecia część artykułu dotyczy Polski. W Polsce w naukach społecznych pojęcie PA spotyka się rzadko, są jednak liczne prace, które dotyczą zjawisk podobnych lub identycznych. W polskiej literaturze naukowej wymienia się trzy okresy polaryzacji: okres postkomunistyczny, okres postsolidarnościowy i okres postsmoleński. Analiza tych okresów ujawnia mechanizm powstawania polaryzacji afektywnej oraz jej konsekwencje w życiu politycznym i społecznym kraju.